Vandaag begint de nieuwe zzp'er

2 februari 2016

De zzp'er ligt onder vuur. Er zijn er (te) veel, ze dragen (te) weinig af, en ze worden (vaak) uitgebuit door de werkgever. Dat moet anders, dus komt er een nieuwe wet. Vandaag stemt de Eerste Kamer daar over. Wat verandert er allemaal? En is de zzp'er echt zo zielig?


Bron: Trouw - Ingrid Weel

1 Wat is het probleem met de zzp'ers?

Te veel zzp'ers werken te veel en te lang voor een en dezelfde baas en doen exact hetzelfde werk als de werknemers in vaste dienst bij die werkgever. Dat noemt de overheid een schijnconstructie. De werkgever zou ze in loondienst moeten nemen en premies moeten afdragen. De Belastingdienst, die moet controleren of iemand een echte zzp'er is of niet, zegt dat het checken onder de huidige regelgeving lastig gaat. Daarom komt er een nieuwe wet: de Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (DBA).

2 Wat is de oplossing?

Het moet overduidelijk worden wanneer iemand een zzp'er is. De bouwvakker die als zelfstandige werkt, moet daarom zijn eigen hamer en nijptang meenemen en mag het gereedschap van de opdrachtgever niet gebruiken. Hij mag ook niet de bedrijfskleding dragen die zijn collega's in vaste dienst bij de ondernemer aan hebben, zodat in één oogopslag duidelijk is dat hij niet een van de collega's is. Ook al loopt hij maandenlang op dezelfde bouwplaats rond. Al deze regels komen te staan in een zogenoemde modelovereenkomst. Vanaf 1 mei 2016 worden de modelovereenkomsten rechtsgeldig.

3 Hoe ziet een modelovereenkomst eruit?

Er zijn vele soorten modelovereenkomsten. Daarin staat in ieder geval zwart op wit dat de relatie tussen werkgever en werknemer géén dienstbetrekking is. Daarin staan ook de afspraken waaraan beide partijen zich moeten houden, werkgever en zzp'er. Deze afspraken verschillen per beroepsgroep en dus per overeenkomst. Een huisarts die op een praktijk invalt omdat een arts ziek is, mag bijvoorbeeld - in tegenstelling tot de bouwvakker - wel het instrumentarium gebruiken dat zich in de spreekkamer van de ander bevindt. Sterker nog: de opdrachtgever, oftewel de huisartsenpraktijk, mag zich niet bemoeien met hoe de invaller de spreekkamer gebruikt.

Deze afspraken tellen gemiddeld zo'n vier A4'tjes die niet bepaald lekker leesbaar zijn. Voor veel beroepen is er nog geen modelovereenkomst. Die moet de werkgever dan zelf met de zpp'er maken en de Belastingdienst moet deze goedkeuren. Een lastige klus, aangezien het niet altijd duidelijk is wanneer iemand voor de overheid een zzp'er is of wanneer er sprake is van een schijnconstructie. Mag een zelfstandig journalist bijvoorbeeld een ochtendje per week op de redactie van een krant werken of vindt de overheid dan dat deze zzp'er een contract voor 0,1 fte moet krijgen?

4 Lossen de nieuwe regels iets op?

Zowel zzp'ers als werkgevers vrezen dat er door deze contracten veel onrust op de arbeidsmarkt zal ontstaan. Als er namelijk maar een beetje wordt afgeweken van zo'n ingewikkelde verbintenis, kan de Belastingdienst achteraf alsnog verplichten dat er loonheffing moet worden afgedragen. Het wordt veiliger om een uitzendkracht te nemen dan een zzp'er. En er moeten dus nog voor veel beroepsgroepen modelovereenkomsten worden gemaakt, terwijl er geen helderheid is over het begrip zzp en ook de definitie van schijnconstructies ontbreekt.

De samenwerkende zzp-organisaties vragen zich hardop af of staatssecretaris Eric Wiebes van financiën "de plukjes onkruid gaat bestrijden door zorgvuldig wieden of dat hij de gifspuit gaat hanteren die ook alle mooie bloemen verdelgt". Oftewel: worden op deze manier echt de schijnconstructies aangepakt of wordt elke zzp'er gepakt, die al dan niet per ongeluk een regel niet volledig naleeft?

De sceptici vragen zich ook af in hoeverre de Belastingdienst de schijnconstructies straks in beeld krijgt dankzij de nieuwe wet. Als ze nu moeilijk zijn op te sporen, waarom zou het straks dan wel lukken?

5 Krijgen alle zzp'ers hiermee te maken?

Nee, een modelcontract wordt niet verplicht. De zzp'er met veel opdrachtgevers waarbij duidelijk is dat hij voor zichzelf werkt, hoefde in het verleden en in de toekomst niets te vrezen, zegt staatssecretaris Wiebes. De Belastingdienst concentreert zich op de zzp'ers die vaak en ook lang voor dezelfde opdrachtgever werken. Zij moeten zich strikt houden aan de afspraken in de modelovereenkomsten, anders is zowel de werkgever als de zzp'er de klos.

Om iedereen gerust te stellen, komt er een overgangsjaar waarin voorlichting wordt gegeven. Tot mei 2017 gaat de Belastingdienst soepel met de wet om. Dan wordt er nauwelijks gehandhaafd. Wiebes: "Behoudens de echte zure gevallen."

Hoe zielig is de zzp'er?

Er zijn meer dan een miljoen mensen die wel werken, maar niet in een 'gewoon' vast dienstverband. Worden zij wellicht uitgebuit? En wat moet er met hen gebeuren als ze ziek worden? Nadere bestudering van de cijfers leert dat de kwetsbare groep zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) veel kleiner is dan gedacht: enkele tienduizenden tot hooguit 150.000.

Iedereen kent de zorgelijke verhalen over de zzp'ers. De postbode die er een baantje bij moet nemen om rond te kunnen komen. De journalist die per woord magertjes wordt betaald en daarom de vingers blauw tikt. De ontslagen bouwvakker of thuishulp die nu voor een lager salaris werkt. De kunstenaar die bij vrienden slaapt omdat een eigen woning betalen niet lukt. De aantallen groeien wel met een duizelingwekkende snelheid waardoor de zzp'er onder continue aandacht van politiek, media en burgers staat. Het zijn er inmiddels 1,35 miljoen meldde het CBS. Dat zijn er veel meer dan gedacht. Meestal circuleren er getallen tussen de 800.000 en hooguit een miljoen.

Het CBS heeft getracht deze groep in kaart te brengen. Ze zijn namelijk extreem divers. Van rijk tot arm, van hardwerkend tot hobbyisten, van laag- tot heel hoogopgeleid. De cijfers van het CBS zijn dus van harte welkom. Deze leren ons onder meer dat 553.000 zzp'ers het inkomen dat ze verdienen als zelfstandige beschouwen als extraatje. Zij hebben een hoofdinkomen uit een vaste baan, of ze ontvangen al pensioen of een andere uitkering.

Dan blijven er 800.000 over voor wie het inkomen als zelfstandige het hoofdinkomen is. Wat hen bindt is dat ze een inkomen hebben terwijl ze niet in loondienst zijn, en dus geen sociale bescherming hebben als ze die niet zelf regelen. Worden ze ziek? Dan is er geen inkomen. Raken ze arbeidsongeschikt? Dan is er de bijstand, en geen WIA. Zijn ze 67 jaar geworden? Dan wacht er geen pensioen. Zielig, vinden de vakbonden. Zzp'ers werken al voor een mager loontje en dan draaien ze bij tegenslag ook nog eens overal zelf voor op.

Het CBS heeft echter ook in kaart gebracht hoeveel van die 800.000 zzp'ers afhankelijk zijn van hun inkomen. Wat blijkt? Er zijn maar iets meer dan 150.000 zzp'ers die in hun eentje moeten zorgen voor het inkomen. Er zijn 450.000 zzp'ers die een partner met een inkomen hebben. En er zijn bijna 200.000 zzp'ers die zelfs twee of drie huisgenoten hebben met een inkomen. Bij de laatste groep valt te denken aan studenten die nog bij hun ouders wonen die beide werken.

Van alle zzp'ers die het CBS telt, is dus slechts 11 procent volledig afhankelijk van het inkomen dat ze als zelfstandige verdienen. En dus heeft ook 11 procent echt een probleem als dat inkomen wegvalt. Onder deze 150.000 zzp'ers zit de postbezorger die vroeger een vaste baan had, maar ook de financieel expert die flink verdient. Er wordt gevochten om werknemers in beroepsgroepen waar een tekort aan mankracht is. Veel ict'ers, werktuigbouwkundigen, chemici en wiskundeleraren kunnen kiezen waar ze willen werken.

Het zijn voornamelijk de beroepen met een overschot aan werknemers waar de werkgever kiest om hun geen vast of tijdelijk contract te bieden, maar in te huren, zoals bij de post en in de zorg. Zijn deze zzp'ers zielig? Iedereen is het er over eens dat de postbode een punt heeft. Voor hem is de arbeidsmarkt in zijn nadeel veranderd.

Maar laten we eens nader naar die andere zzp'ers kijken, naar de journalist, bouwvakker, thuishulp en kunstenaar, die in het begin van dit artikel werden genoemd. Er zijn niet genoeg banen voor het aanbod aan journalisten. Maar dat is al jaren zo. Dan kan je klagen dat je als zzp'er weinig verdient, maar je kunt als hoogopgeleide ook kiezen voor een ander vak in de communicatie.

Voor de bouwvakker is het vooral wachten tot de economie weer aantrekt. De thuiszorg is een verhaal apart. Immers, als een hulp in de huishouding niet bij een zorgbehoevende maar bij een advocaat de vloer boent, heet deze geen alfahulp maar een schoonmaakster. Er is veel ophef over de alfahulp die wordt uitgeknepen. Zij had vroeger een goed salaris bij een thuiszorgorganisatie en kan nu als zelfstandige nauwelijks rondkomen. Logisch dat er wordt geklaagd.

Maar bij particulieren werken schoonmakers veelal zwart. Dus ook zonder rechten: geen loon bij ziekte, geen vakantiedagen, et cetera. Beroering over deze groep is er nagenoeg niet. En dan de beeldhouder en toneelspeler. Zij zijn altijd zzp'er geweest, maar pas sinds een paar jaar heten ze in de volksmond ook zo. Verandert dat iets aan hun inkomen? Nee hoor, het leven van een kunstenaar is nooit een vetpot geweest.

Zzp'ers zien zich over de breedte genoodzaakt lagere tarieven te rekenen de laatste jaren. Oorzaak: de crisis. Maar heeft de bloemenbindster daar veel last van als haar man een prima boterham verdient met zijn vaste baan als fiscalist? Deze vrouw is inderdaad niet economisch zelfstandig, maar ze leeft ook zeker niet in armoe.

Opvallend is dat niemand zich ooit zorgen maakt over het inkomen van de meer dan honderdduizend kleine ondernemers - al dan niet met personeel. Terwijl veel ondernemers zich niet verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid en geen pensioen opbouwen. De meesten zijn wel zo kien om een bedrag apart te zetten voor onvoorziene omstandigheden of voor later, maar het is niet verplicht. De algemene mening is ook dat ze dat maar zelf moeten regelen.

Bij de groep zelfstandigen zonder personeel zijn die zorgen er wel. Deels terecht, zoals bij die postbode. Maar laten we ons wel realiseren dat die kwetsbare groep kleiner is dan de meeste mensen denken.